အနာဂတ်မြို့ပြကျန်းမာရေးနှင့် သန့်ရှင်းသာယာသော လူနေမှုပတ်ဝန်းကျင်အတွက် ဘက်စုံပိုးမွှားအန္တရာယ်နှိမ်နင်းရေး

 

မောင်စည်ပင် (နေပြည်တော်)

မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်ဒေသများ၌ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးကို နေ့စဉ်နှင့်အမျှ ကြီးမားစွာ ခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိသော အင်းဆက်ပိုးမွှားများတွင် ယင်ကောင်နှင့် ခြင်များသည် အဓိကအတားအဆီးများဖြစ်ကြ၏။

၎င်းတို့သည် သေးငယ်သောသက်ရှိများဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့သယ်ဆောင်လာသည့် ရောဂါပိုးမွှားများ၏ ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုနှုန်းနှင့် လူထုအပေါ် သက်ရောက်မှုမှာ အလွန်ပင်ကြီးမားလှပါသည်။ မြို့ပြလူဦးရေထူထပ်လာခြင်း၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲလာခြင်းနှင့် မြို့ပြသန့်ရှင်းရေးစနစ်များ အားနည်းခြင်းတို့ကြောင့် အင်းဆက်ကောင်များ ပေါက်ပွားရာနေရာများ ပိုမိုများပြားလာပြီး ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးကဏ္ဍအပေါ် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်စေလျက်ရှိပါသည်။

ယင်ကောင်များနှင့် ခြင်များသည် ရောဂါပိုးမွှားများကို နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် သယ်ဆောင်ကာ လူသားများထံ ကူးစက်စေတတ်သောရောဂါပိုးမွှား သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးယာဉ်များဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ထိရောက်စွာနှိမ်နင်းနိုင်ရေးသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေး သက်သက်မဟုတ်ဘဲ မြို့ပြအုပ်ချုပ်ရေး၊ စည်ပင်သာယာရေးနှင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကဏ္ဍတို့၏ အဓိကကျသော မဟာဗျူဟာမြောက် လုပ်ငန်းစဉ်ကြီးတစ်ခုဖြစ်လာရခြင်းဖြစ်ပါသည်။

ယင်ကောင်နှိမ်နင်းရေး မဟာဗျူဟာ

ယင်ကောင်များသည် ရောဂါပိုးမွှားပေါင်း ၆၅ မျိုးထက်မကကို သယ်ဆောင်နိုင်သော စက်မှုသဘောဆောင်သည့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးယာဉ်များဖြစ်ကြ၏။ ၎င်းတို့သည် ညစ်ညမ်းသောအမှိုက်သရိုက်များ၊ ပုပ်သိုးဆွေးမြည့်နေသော အရာဝတ္ထုများနှင့် တိရစ္ဆာန်မစင်များပေါ်၌ နားခိုပြီး လူတို့စားသုံးမည့်အစားအစာများပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်လာရောက်နားခိုခြင်းဖြင့် ရောဂါပိုးမွှားများကို ကူးစက်ပြန့်ပွားစေပါသည်။

ယင်ကောင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်သော အဓိကရောဂါများမှာ အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါများဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့အနက် ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါ၊ ကာလဝမ်းရောဂါ၊ အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါ၊ ဝမ်းကိုက်ရောဂါနှင့် အစာအဆိပ်သင့်ခြင်းတို့သည် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် အစားအစာရောင်းချသည့် ပျံကျဈေးများ၊ လမ်းဘေးစားသောက်ဆိုင်များနှင့် စည်ပင်သာယာဈေးများ၌ ယင်ကောင်များ ထူထပ်စွာ ပေါက်ပွားနေခြင်းသည် ပြည်သူလူထု၏အသက်အန္တရာယ်ကို စက္ကန့်မလပ်ခြိမ်းခြောက်နေသည့် အဓိကအကြောင်းရင်းခံဖြစ်ပါသည်။

ယင်ကောင်ပေါက်ပွားရာ အဓိကနေရာများနှင့် သဘာဝဗေဒ

ယင်ကောင်များသည် ၎င်းတို့၏ ဥများကို အာဟာရဓာတ်ကြွယ်ဝပြီး စိုစွတ်ဆွေးမြည့်နေသော အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများရှိသည့်နေရာ၌သာ ဥချလေ့ရှိကြ၏။ မြို့ပြဒေသများ၌ ၎င်းတို့ အဓိကပေါက်ပွားရာနေရာများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရပါသည် -

(က) စည်ပင်သာယာဈေးများ။ သားငါးတန်းများမှထွက်ရှိသော သွေးညှီရေများနှင့် အသားစများ၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်အကြွင်းအကျန်များနှင့် စနစ်တကျပိတ်ဆို့မှုမရှိသော ရေမြောင်းဟောင်းများ။

(ခ) အမှိုက်ပုံများနှင့် အမှိုက်ကန်များ။ အဖုံးစနစ်တကျ ဖုံးအုပ်ထားခြင်းမရှိသော အိမ်သုံးအမှိုက်ကန်များ၊ စည်ပင်အမှိုက်စုပုံကွင်းများနှင့် စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ။

(ဂ) တိရစ္ဆာန်မစင်များနှင့် စိုက်ပျိုးရေးဘေးထွက်ပစ္စည်းများ။ မြို့ပြအစွန် သို့မဟုတ် ဆင်ခြေဖုံးဒေသများရှိ နွားခြံ၊ ဝက်ခြံများနှင့် ကြက်မွေးမြူရေးခြံများမှ ထွက်ရှိသော အညစ်အကြေးများ။

ယင်ကောင်တစ်ကောင်၏ သက်တမ်းသည် ၁၅ ရက်မှ ရက် ၃၀ အထိသာရှိသော်လည်း ယင်မတစ်ကောင်သည် တစ်ကြိမ်လျှင် ဥပေါင်း ၁၅၀ ခန့်ကို ဥချနိုင်ပြီး ၎င်း၏သက်တမ်းတစ်လျှောက် ငါးကြိမ်မှ ခြောက်ကြိမ်အထိ ဥချနိုင်သဖြင့် ၎င်းတို့၏မျိုးပွားနှုန်းမှာ ကုန်တင်သင်္ဘောကဲ့သို့ အဆမတန်လျင်မြန်လှပါသည်။

ခြင်နှိမ်နင်းရေးနှင့် သွေးလွန်တုပ်ကွေးကာကွယ်ရေး

ခြင်များသည် ကမ္ဘာပေါ်၌ လူ့အသက်ကို အန္တရာယ်အပေးနိုင်ဆုံးသော သတ္တဝါများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံထားရ၏။ ၎င်းတို့အနက် ခြင်ကျားသည် ကလေးငယ်များ၏အသက်ကို များစွာခြိမ်းခြောက်နေသော သွေးလွန်တုပ်ကွေးရောဂါကို ဖြစ်စေသည့် အဓိကဗိုင်းရပ်စ်သယ်ဆောင်သူဖြစ်ပါသည်။ ခြင်ကျား၏ ထူးခြားသောသဘာဝမှာ ရေပုပ်ရေသိုးများ၌ ဥချလေ့မရှိဘဲ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်ရှိ “ရေကြည်ရေသန့်” များ၌သာ ဥချပေါက်ပွားလေ့ရှိခြင်းဖြစ်၏။ ဘုရားပန်းအိုးများ၊ သောက်ရေကန်များ၊ စွန့်ပစ်ထားသော ကားတာယာဟောင်းများ၊ ရေခဲသေတ္တာအောက်ရှိ ရေခံဗန်းများနှင့် မိုးရေတင်ကျန်နိုင်သော ပလတ်စတစ်ဘူးခွံများသည် ခြင်ကျားများ အကြိုက်ဆုံးပေါက်ပွားရာ ကုန်းမြေများဖြစ်ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် “ခြင်ကျားမရှိလျှင် သွေးလွန်တုပ်ကွေးမဖြစ်နိုင်” ဆိုသည့်အသိကို လူထုအတွင်း စွဲမြဲနေအောင် ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်ပါသည်။

နေ့ခင်းဘက် ခြင်ကိုက်ခြင်း

သာမန်ပြည်သူများအနေဖြင့် ခြင်သည် ညဘက်၌သာ ကိုက်တတ်သည်ဟု ထင်မြင်လေ့ရှိပြီး သွေးလွန်တုပ်ကွေးဖြစ်စေသော ခြင်ကျားများသည် နေ့ခင်းဘက်၌ သွေးစုပ်ခြင်းသဘာဝရှိကြပါသည်။ အထူးသဖြင့် နံနက်ခင်းနေထွက်စအချိန်နှင့် ညနေခင်းနေမဝင်မီအချိန်တို့တွင် အကိုက်ဆုံးဖြစ်၏။ ဤအချက်ကြောင့် စာသင်ကျောင်းများသည် ကလေးငယ်များ သွေးလွန်တုပ်ကွေးကူးစက်ခံရနိုင်ခြေ အမြင့်မားဆုံးနေရာများဖြစ်လာရပါသည်။

ကလေးငယ်များသည် နေ့ခင်းဘက်အချိန် အများစုကို ကျောင်း၌ကုန်ဆုံးကြရပြီး စာသင်ခန်းများ၏ အမှောင်ထောင့်များ၊ စာသင်ခုံအောက်များနှင့် ကျောင်းဝင်းအတွင်းရှိ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်းများသည် ခြင်ကျားများ ပုန်းအောင်းရန်နှင့် ကိုက်ဖြတ်ရန် အကောင်းဆုံးစစ်မြေပြင်ဖြစ်နေသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ကျောင်းများတွင် ခြင်ကင်းစင်ရေးသည် ကလေးငယ်များ၏အသက်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အရေးကြီးဆုံးကဏ္ဍဖြစ်ပါသည်။

ခြင်နှိမ်နင်းရေးဆိုင်ရာ မှားယွင်းသောအယူအဆ

ပြည်သူလူထုအကြား အတွေ့ရအများဆုံး မှားယွင်းသောအယူအဆမှာ “ခြင်များပါက ခြင်ဆေးငွေ့ဖျန်းခြင်း ပြုလုပ်လိုက်ရုံဖြင့် ပြီးပြတ်ပြီ” ဟူသောအချက်ဖြစ်၏။ တကယ်တမ်း၌မူ ခြင်ဆေးငွေ့ဖျန်းခြင်းသည် ထိုအချိန်၌ ပျံသန်းနေသော ခြင်အကောင်ကြီးများကိုသာ သေစေနိုင်ပြီး ရေထဲ၌ရှိနေသော ခြင်ဥနှင့် ပိုးလောက်လမ်းများကိုမူ မသေစေနိုင်ပါ။ ရက်အနည်းငယ်ကြာရုံမျှဖြင့် အဆိုပါပိုးလောက်လမ်းများသည် ခြင်အကောင်ကြီးများအဖြစ်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလာမည်ဖြစ်ရာ ပြဿနာမှာ အရင်းအမြစ်မပြတ်ဘဲ ရှိနေမည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရေရှည်ထိရောက်သော နည်းလမ်းမှာ ခြင်များဥချနိုင်မည့် ရေတင်ကျန်ရာနေရာများကို ဖျောက်ဖျက်သည့် “ပိုးလောက်လမ်းနှိမ်နင်းရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေး” သည် အဓိကအချက်ဖြစ်ပါသည်။

ဌာနဆိုင်ရာများနှင့် ပြည်သူလူထု ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု

ခြင်နှင့် ယင်ကောင်နှိမ်နင်းရေးလုပ်ငန်းသည် ဌာနတစ်ခုတည်း သို့မဟုတ် လူတစ်ဦးတည်း လုပ်ဆောင်၍မရနိုင်ဘဲ ဆက်စပ်ဌာနများ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်ပါသည်-

(က) ကျန်းမာရေးဌာန။ ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်း စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်း၊ အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါများနှင့် သွေးလွန်တုပ်ကွေးဖြစ်ပွားမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ထူထပ်ရာဇုန်များ ဖော်ထုတ်ခြင်း၊ ပိုးလောက်လမ်း သေဆေး (Abate) များ ဖြန့်ဝေခြင်း။

(ခ) စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ။ မြို့ပြသန့်ရှင်းရေး အမြဲမပြတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အမှိုက်သိမ်းစနစ်ကောင်းမွန်စေခြင်း၊ ရေမြောင်းများကိုတူးဖော်၍ ရေဝပ်ဧရိယာများ ဖျောက်ဖျက်ခြင်းနှင့် စည်းကမ်းမဲ့အမှိုက်ပစ်သူများကို ဥပဒေအရ ကြပ်မတ်ခြင်း။

(ဂ) ပညာရေးဌာနနှင့် ကျောင်းများ။ ကျောင်းဝင်းအတွင်း အပတ်စဉ်သန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်ခြင်း၊ ကလေးများအား နေ့ခင်းဘက်ခြင်ကိုက်မခံရစေရန် ဘောင်းဘီရှည်၊ လက်ရှည်ဝတ်ဆင်ခွင့်ပြုခြင်းနှင့် ကျောင်းသားလူငယ်များအား ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အသိပညာဗဟုသုတများ ဖြန့်ဝေပေးခြင်း။

(ဃ) ပြည်သူလူထုနှင့် မိဘများ။ မိမိတို့၏ အိမ်တွင်း အိမ်ပြင်သန့်ရှင်းရေးကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ တာဝန်ယူဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ရပ်ကွက်တွင်း စုပေါင်းသန့်ရှင်းရေးလုပ်ငန်းများ၌ တက်ကြွစွာပါဝင်ခြင်း။

လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ရမည့် “ဖုံး၊ သွန်၊ လဲ၊ စစ်”

ခြင်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရေးအတွက် လက်တွေ့ကျပြီး အထိရောက်ဆုံးသော လုပ်ငန်းစဉ်မှာ ဖုံး၊ သွန်၊ လဲ၊ စစ် လုပ်ငန်းစဉ်ကြီးဖြစ်ပါသည် -

(က) ဖုံး။ ရေလှောင်ကန်များ၊ ရေစည်များနှင့် ရေအိုးများကို ခြင်များဝင်ရောက်ဥမချနိုင်စေရန် လုံခြုံစွာဖုံးအုပ်ထားရမည်။

(ခ) သွန်။ မသုံးစွဲဘဲ စွန့်ပစ်ထားသော ဘူးခွံ၊ ကားတာယာ၊ ခွက်ဟောင်းများအတွင်းရှိ မိုးရေများကို သွန်ပစ်ရမည်။

(ဂ) လဲ။ ဘုရားပန်းအိုးများနှင့် သောက်ရေအိုးများကို တစ်ပတ်လျှင် အနည်းဆုံးတစ်ကြိမ် ရေလဲလှယ်ပေးရမည်ဖြစ်ပြီး လဲလှယ်သည့်အခါ အိုးနံရံရှိ ခြင်ဥများကိုပါ တိုက်ချွတ်ဆေးကြောရမည်။

(ဃ) စစ်။ ရေကန်များအတွင်း ပိုးလောက်လမ်း ရှိ၊ မရှိ အမြဲမပြတ်စစ်ဆေး၍ ရှိပါက ခပ်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဘိတ်ဆေးခတ်ခြင်းပြုလုပ်ရမည်။

ထို့ပြင် ယင်ကောင်များနှင့် ပုပ်သိုးအနံ့အသက်များကို နှိမ်နင်းရန်အတွက် EM Bokashi (Effective Microorganisms) ကဲ့သို့သော အကျိုးပြုဇီဝနည်းပညာများကို အမှိုက်ပုံများနှင့် ဈေးများ၌ အသုံးပြု၍ သဘာဝအလျောက် အလျင်အမြန်ဆွေးမြည့်စေခြင်းဖြင့်လည်း ဘက်စုံပိုးမွှားနှိမ်နင်းရေးကို ဖော်ဆောင်နိုင်ပါသည်။ ခြင်နှင့် ယင်ကောင်နှိမ်နင်းရေးသည် ရာသီအလိုက် သာမန်လုပ်ဆောင်ရမည့်ကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရန်နှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်နှင့်အညီ သန့်ရှင်းလှပစေရန်အတွက် စဉ်ဆက်မပြတ်ဆောင်ရွက်သွားရမည့် ရေရှည်မဟာဗျူဟာမြောက် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုဖြစ်ပါသည်။

ခေတ်မီနည်းပညာများဖြစ်သော GIS (Geographic Information System) အသုံးပြု၍ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု Hotspots များနှင့် ခြင်/ ယင် ထူထပ်ရာဇုန်များကို မြေပုံညွှန်းရေးဆွဲစောင့်ကြည့်ခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းဥပဒေများကို ကျင့်သုံး၍ ဒဏ်ရိုက်အရေးယူခြင်း၊ ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံးက “ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်တာဝန်”ဟုခံယူကာ အစိုးရဌာနများနှင့် လက်တွဲပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သွားမှသာလျှင် ရောဂါဘယကင်းဝေးပြီး သန့်ရှင်းစိမ်းလန်းသော လူနေမှုပတ်ဝန်းကျင်ကောင်းကို ရေရှည်တည်ဆောက်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်ပါသည်။

မှီငြမ်းကိုးကားစာရင်း

၁။ World Health Organization (WHO) - Vector Control Guidelines for Houseflies and Mosquitoes (Aedes aegypti).

၂။ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) - Environmental Health Services: Integrated Pest Management (IPM) Manual.

၃။ Ministry of Health (Myanmar) - Public Health Surveillance and Dengue Hemorrhagic Fever Prevention Manual.

၄။ Food and Drug Administration (FDA) - Wet Market Sanitation and Food Safety Standards.

၅။ Municipal Development Committee - Solid Waste Management and Healthy City Action Plan Guidelines.